niedziela, 12 czerwca 2016

Brzoza brodawkowata

Ulistnione pędy brzozy brodawkowatej. Foto autor.
Ustka, lipiec 2012, las.
Charakterystyczne drzewo zrzucające liście na zimę, o prostym lub krzywym pniu i luźnej, trochę nieregularnej koronie, wysokości 10 - 20 (czasem 25) m. Gałęzie i gałązki zwisające. Kora biała, z poprzecznymi paskami ciemniejszymi do czarniawych, w dolnej części pnia głęboko spękana. Młode pędy pokryte brodawkami. Liście skrętoległe, pojedyncze, równomiernie podwójnie ząbkowane, w zarysie mniej więcej trójkątne, długo zaostrzone, długości około 4 - 7 cm, szerokości około 3 cm, cienkie, po obu stronach nagie, tylko w momencie rozwoju liści lekko lepkie. Jesienią pięknie złote. Gatunek jednopienny. Kotki męskie na końcach starszych pędów, żeńskie na młodszych krótkopędów. Orzeszki średnicy około 2 - 3 mm, dookoła błoniasto oskrzydlone. Kwitnie od kwietnia do maja. Owoce dojrzewają od sierpnia. Szeroko rozpowszechniona na glebach piaszczystych, ubogich, na zrębach, w opuszczonych kamieniołomach, na obrzeżach lasów i w zadrzewieniach śródpolnych. Drzewo pionierskie na ugorach. Na południu Europy tylko w wyższych partiach gór. Drewno brzozy jest dość elastyczne i mocne. Wykorzystuje się je do wyrobu mebli ogrodowych, do produkcji sklejek. Jest bardzo kaloryczne i dlatego cenne do palenia w kominku. 

Brzoza brodawkowata i dawniej nic rozróżniana od niej brzoza omszona były także w Polsce, ale szczególnie w Rosji, źródłem soku z pnia, pozyskiwanym masowo na przedwiośniu. Sok pozyskuje się w czasie pierwszych słonecznych wiosennych dni, przed rozwinięciem liści. Stosuje się trzy metody. Wwierca się do pnia rurkę albo robi się nacięcie w kształcie litery "Y" lub "V", u dołu którego podkłada się słomkę lub rozłupaną gałązkę z wydrążanym rdzeniem, pod który podkłada się naczynie albo wkłada się do naczynia (np . butelki) odgiętą gałązkę z obciętym wierzchołkiem (mającą wciąż połączenie z pniem), sok skapuje wtedy z gałązki jak rury. Jedno drzewo daje zwykle kilka litrów soku dziennie, zwykle 4 do 7 . Pozyskiwanie soku ze zbyt dużej rany (szerszej niż 20 cm) zabija lub osłabia drzewo . Sok brzozy zawiera zwykle 0,5-2% cukru (sacharozy) .

Innym ważnym surowcem brzozowym jest łyko i kambium, znajdujące się pod korą. Można je pozyskiwać w różnych porach roku, ale najsłodsze jest na wiosnę.
Jadalne są także młode liście i kwiatostany .

Do celów leczniczych zbiera się w maju młode liście brzozy i suszy w miejscach zacienionych i przewiewnych. Surowcem jest liść brzozy - Folium Betulae. Równorzędnego surowca dostarcza brzoza omszona - Betula pubescens Ehrh., rosnąca w Polsce na miejscach wilgotnych i podmokłych. Z gałęzi brzozy ściętych zimą lub bardzo wczesną wiosną zbiera się także pączki brzozy - Gemmae Betulae oraz korę brzozową -Cortex Betulae. Na pniach brzóz występuje kilka grzybów pasożytniczych wykorzystywanych w lecznictwie ludowym. Najbardziej znany jest włóknouszek ukośny - Inonotus obliquus, tworzący ciemne guzowate naroślą, które po odcięciu od pnia i wysuszeniu stanowią surowiec zwany popularnie hubą brzozową czarną. Drugim grzybem pasożytniczym jest sporek brzozowy - Piptoporus betulinus o muszlowatych szarawych owocnikach, które po oderwaniu od pnia suszy się i otrzymuje tzw. hubę brzozową białą.

Wysuszony liść brzozy zawiera 1,5-2,3% związków flawonoidowych, a wśród nich hiperozyd, mirycetynę i luteolinę, do 9% garbników katechinowych, do 3,2% saponin (tylko w młodych liściach), związki trójterpenowe (np. folientriol i folientetraol), ślady olejku eterycznego, kwasy organiczne, wśród nich kwas askorbowy, żywice i sole mineralne. W pączkach brzozy znajduje się tylko znikoma ilość flawonoidów, za to więcej, niż w liściach, jest składników lotnych. W naroślach grzyba włóknouszka ukośnego wykryto obecność sterolowych związków trójterpenowych, zbliżonych budową do glikokortykoidów kory nadnerczy (tzw. kwasy poliporenowe A, B i C), a także fitosteroli, kwasów tłuszczowych i innych.
Pień brzozy brodawkowatej. Foto autor.
Ustka, las, lipiec 2011.
W grzybni porka brzozowego znajdują się również kwasy poliporenowe. 

Przetwory z liści brzozy wyraźnie zwiększają wydalanie moczu, a z nim jonów sodu i chloru oraz w znacznym stopniu kwasu moczowego. Wykazują też słabe, choć u niektórych osób mało uchwytne, działanie napotne oraz ochronne na miąższ wątroby. 

Ze świeżych zmiażdżonych liści brzozy wyciska się płyn, który po utrwaleniu dodatkiem alkoholu nazywany jest umownie sokiem brzozowym - Succus Betulae (Herbapol). Właściwie jest to intrakt sporządzony na zimno. Świeży sok z liści brzozy pobudza przesączanie w kłębkach nerkowych i zwiększa ilość wydalanego moczu oraz zawartych w nim jonów sodu i chloru oraz szkodliwych produktów przemiany materii. Wzmaga też nieznacznie wydzielanie potu oraz żółci. Wykazuje ponadto własności odtruwające przez wiązanie niektórych składników czynnych brzozy ze szkodliwymi produktami przemiany materii, które następnie jako związki rozpuszczalne w wodzie zostają wydalone z moczem. Jest jeszcze sok brzozowy wypływający na wiosnę po wywierceniu głębokiego otworu w pniu. Zbiera się go do naczynia po założeniu odpowiedniej rurki. Z dużego 20-letniego drzewa można otrzymać bez szkody dla rośliny 3-5 l soku. Po zebraniu soku otwór w drzewie należy silnie zakorkować. Sok ten można przechowywać w lodówce 4-6 dni. Ma on działanie ogólnie wzmacniające, regulujące przemianę materii i zapobiegające tworzeniu się kamieni moczowych. Pączki brzozy nie wykazują uchwytnego działania moczopędnego, natomiast działają przeciwzapalnie na uszkodzoną skórę. Obecnie są rzadko stosowane w lecznictwie. Włóknouszek ukośny, tzw. huba brzozowa czarna, działa przeciwzapalnie, przeciw bakteryjnie, wzmacniająco, zwiększa odporność organizmu. Ostatnio odkryto, że pobudza wytwarzanie interferonu, substancji przeciwwirusowej, obecnej u ludzi i zwierząt. Jeżeli słuszne jest przekonanie, że wirusy są przyczyną powstawania niektórych nowotworów, to wyciągi z omawianego grzyba mogą mieć znaczenie pomocnicze zarówno w chorobie nowotworowej jak i w chorobach wirusowych. Podobne własności ma huba brzozowa biała z grzyba Piptoporus betulinus. Można je więc stosować razem lub osobno, zależnie od dostępności. Dawniejsze badania wykonane w ZSRR wykazały, że wyciągi z huby brzozowej czarnej mogą przyjmować chorzy w IV stadium raka jako środek pomocniczy o podanych wyżej właściwościach, a także w pewnym stopniu przeciwbólowy. Stosowanie wyciągów z huby może być korzystne w okresie przed operacją i po operacji, bo przypuszczalnie zmniejsza niebezpieczeństwo przerzutów oraz wydłuża okres przeżycia. Odwary z huby brzozowej czarnej podawane doustnie działają przeciwzapalnie na błony śluzowe przewodu pokarmowego, a w irygacjach - na błony śluzowe narządów rodnych. 

Przetwory z brzozy stosowane w zalecanych niżej dawkach nie wywołują odczynów niepożądanych.

Liść brzozy jest cennym surowcem o dużym zastosowaniu we współczesnym lecznictwie. Napary i odwary z liści brzozy mają zastosowanie jako naturalny, nietoksyczny lek, podawany doustnie w niektórych przewlekłych chorobach dróg moczowych, połączonych ze zmniejszonym wydzielaniem moczu, obrzękach na tle niewydolności nerkowej, a zwłaszcza w zmniejszonym wydalaniu kwasu moczowego i moczanów (skaza moczanowa),również w kamicy moczowej. Przetwory z liści brzozy przyśpieszają usuwanie z moczem i potem szkodliwych produktów przemiany materii. Dzięki temu są często stosowane w chorobie gośćcowej, skazie moczanowej oraz w niektórych chorobach skórnych, jak trądzik młodzieńczy, zapalenie łojotokowe skóry, łuszczyca, a także w lekkich schorzeniach wątroby. Napary i odwary z liści brzozy są również stosowane zewnętrznie do okładów i obmywań w zaczerwienieniu skóry, wysychaniu i uiszczeniu się naskórka, schorzeniach owłosionej części głowy i zapaleniu węzłów chłonnych. 
Sok brzozowy  stosuje się wewnętrznie głównie w chorobach nerek oraz w kamicy moczowej, podobnie jak napary z liści, a także w zaburzeniach czynności wątroby, również w niektórych schorzeniach skórnych; zewnętrznie przeciw piegom. Rekonwalescentom i osobom w wieku podeszłym zaleca się go jako środek wzmacniający i w pewnym stopniu odtruwający.
Plecha huby brzozowej czarnej w postaci odwaru ma zastosowanie w przewlekłych nieżytach przewodu pokarmowego, uszkodzeniach wątroby przez toksyny bakteryjne i szkodliwe związki, powstające podczas rozpadu komórek.

Napar z liści brzozy: 2-3 łyżki liści brzozy zalać 2 szklankami wody wrzącej. Ogrzewać do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 3 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić porcjami po 1/2-2/3 szklanki 2-3 razy dziennie między posiłkami jako środek moczopędny, przeciwobrzękowy i przeciwzapalny.

Odwar z huby brzozowej czarnej (Inonotus obliquus): 1 łyżkę rozdrobnionej grzybni zalać 1-11/2 szklanki letniej wody i pozostawić na noc. Rano ogrzewać do wrzenia na małym ogniu. Odstawić na 5 min i przecedzić do termosu. Pić 1-2 łyżki kilkakrotnie w ciągu dnia przed jedzeniem jako ogólnie wzmacniający i zwiększający odporność organizmu w chorobie wyniszczającej, również objawowo w raku.

Sok ze świeżych liści brzozy: pić 3-4 razy dziennie między posiłkami po 30-60 kropli w 1/4 szklanki wody lub soku owocowego jako środek łagodnie moczopędny i słabo napotny. Pomocniczo zaleca się w chorobie reumatycznej.

Sok brzozowy naturalny: otrzymany wiosną sok po nacięciu pnia pić 4 razy dziennie po 1/2 szklanki między posiłkami, a po 5 dniach 3 razy dziennie po 1 szklance w kamicy moczowej, zapaleniu nerek i pęcherza oraz jako ogólnie wzmacniający. Ogółem trzeba wypić 15 litrów. Ma przyjemny smak słodkawo-kwaśny i może być przechowywany w lodówce do 4 dni.

Zioła w skazie moczanowej: zmieszać po 40 g liści brzozy i korzenia wilżyny oraz po 20 g liści porzeczki czarnej, korzenia pokrzywy i ziela ogórecznika. Następnie 21/2 łyżki ziół zalać 3 szklankami wody ciepłej i ogrzewać do wrzenia. Gotować powoli pod przykryciem 5 min. Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Pić 3 razy dziennie po 2/3 szklanki między posiłkami w celu usunięcia nadmiaru kwasu moczowego i moczanów. 

Zioła w zapaleniu pęcherza: zmieszać po 30 g liści brzozy i ziela janowca, po 20 g naowocni fasoli, kwiatów rumianku i owoców jałowca oraz po 40 g owoców dzikiej róży i ziela skrzypu. Zalać 2 łyżki ziół 2 szklankami ciepłej wody i ogrzewać do wrzenia. Gotować powoli pod przykryciem 2-3 min. Odstawić na 10 min i przecedzić do termosu. Można osłodzić miodem. Pić po 1/2 szklanki 3 razy dziennie między posiłkami w zapaleniu miedniczek nerkowych i pęcherza.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Obserwuj przez e-mail

Formularz kontaktowy

Nazwa

E-mail *

Wiadomość *