Dąb (d. szypułkowy i bezszypułkowy)

Dąb szypułkowy
Dąb szypułkowy morfologia.
Źródło wikipedia.

Drzewo zrzucające liście na zimę, zwykle bardzo okazałe (przede wszystkim okazy wolno stojące), wysokości do 40 m, rzadko jeszcze wyższe, z szeroką i wysoką koroną. Pień przeważnie już na małej wysokości rozdziela się na kilka bardzo grubych konarów, które są wzniesione lub podnoszą się, u starych okazów bardzo guzowate. Młode gałązki bruzdkowane, brązowoszare do zielonawych, z jaśniejszymi korkowatymi brodawkami. Pączki zimowe skupione na końcach gałązek. Kora siatkowato, podłużnie spękana, ciemnoszara do brązowoszarej. Liście skrętoległe, pojedyncze, zatokowoto powycinane, po obu stronach mają 5 - 7 okrągławych, całobrzegich klap, wciętych mniej więcej do połowy blaszki, niesymetryczne, krótkoogonkowe (około 2 - 6 mm), w zarysie odwrotnie jajowate, na szczycie zaokrąglone, u nasady z wyraźnymi uszkami, długości około 7 - 12 cm, szerokości do 8 cm, skórzaste, z wierzchu ciemnozielone, niezbyt lśniące, od spodu jaśniejsze i na nerwach lekko owłosione. Liście rozwijają się około 14 dni wcześniej niż u dębu bezszypułkowego. Jesienią stają się intensywnie żółte do brązowawych. Młodsze liście, które wyrosły dopiero w ciągu lata, przebarwiają się znacznie później. Zwłaszcza na mniejszych drzewach uschnięte, brązowe liście często utrzymują się do następnej wiosny. Gatunek jednopienny. Niepozorne kwiaty pojawiają się wraz z rozwojem liści. kotki męskie wyrastają u nasady pędów, kwiaty żeńskie zaś po 2 - 5 w długoszypułkowych kłosach na końcach pędów. Orzechy, zwane żołędziami. znajdują się w płaskich miseczkach na szypułkach długości 4 - 6 cm (stąd nazwa). Kwitnie od kwietnia do maja (czasem w czerwcu), owoce dojrzewają od października. Szeroko rozpowszechnione drzewo rosnące w wielogatunkowych lasach liściastych i lasach liściastych złożonych ze szlachetnych gatunków. Lubi gleby bogate w składniki pokarmowe, wilgotne, zasadowe do umiarkowanie kwaśnych. Gatunek często sadzony także jako drzewo wolno stojące. Wypadające z miseczek żołędzie zaczynają kiełkować jeszcze tej samej jesieni, przy czym najpierw widoczny jest tylko korzeń zarodkowy. Pęd wyrasta dopiero następnej wiosny i ma kilka liści. Liścienie, w których są substancje zapasowe pozostają w łupinie. Dęby dożywają bardzo sędziwego wieku. Najstarszy dąb w Niemczech ma podobno 1400 lat. Drewno dębowe charakteryzuje się wielostronnym zastosowaniem. Wykorzystuje się je na forniry skrawne, wykładziny schodów, klepkę podłogową. Dawniej z drewna dębowego robiono również beczki oraz, ze względu na wyjątkową trwałość pod wodą, pale do budowy mostów i kadłuby statków. Kora dębowa zawiera dużo garbników i miała zastosowanie w garbarstwie. Pozyskiwanie dębów do celów garbarskich prowadziło w niektórych krajach do uprawy dębów na dużych obszarach w formie lasów odroślowych.


Dąb bezszypułkowy
Dąb bezszypułkowy morfologia.
Źródło wikipedia.

Drzewo zrzucające liście na zimę, przeważnie bardzo okazałe, wysokości do 40 m, ze sklepioną, szeroką koroną. Pień dość prosty i do połowy korony wyraźnie widoczny. Większe konary mniej wygięte niż u dębu szypułkowego i mniej guzowate, raczej stromo się podnoszące. Młode gałązki nagie, lśniące, oliwkowobrązowe, nakrapiane ciemnymi korkowatymi brodawkami. Liście skrętoległe, pojedyncze, z dość regularnymi zatokami, po obu stronach mają 5 - 7trójkątnych, zaokrąglonych klap, dość symetrycznie ułożonych, z ogonkiem długości około 2cm, w zarysie owalnie wydłużone, długości 8 - 12 cm, szerokości około 5 cm, na szczycie okrągławe, u nasady klinowato zwężone, bez uszek, trochę skórzaste, z wierzchu ciemnozielone, od spodu jaśniejsze, nagie, tylko w kątach nerwów z małymi kępkami włosków. Pojawiają się około 14 dni później niż u dębu szypułkowego. Żołędzie w bezszypułkowych miseczkach pokrytych licznymi łuskami, długości do 3 cm, grubości 1,5 cm. Kwitnie od kwietnia do maja, owoce dojrzewają od października. Rozpowszechniony na luźnych, niezbyt głębokich glebach kamienistych i gliniastych w niższych położeniach górskich i na terenie pagórkowatym, do wysokości 700 m.n.p.m. Często uprawiany w lasach. Wykorzystanie drewna podobne jak u dębu szypułkowego. Żołędzie odgrywają pewną rolę jako karma na pastwiskach leśnych.

Żołędzie większości gatunków dębów na świecie były użytkowane przez prymitywne kultury jako wspaniałe źródło skrobi, stanowiąc czasem podstawowe pożywienie roślinne, odpowiadające swą rolą ziemniakom we współczesnej Polsce. Problem z żołędziami polega na tym, że są gorzkie, bo zawierają taninę. Z przyjemnością można zjeść kilka żołędzi na surowo, przy większej ilości drętwieje język, można też nabawić się zaparcia lub bólu głowy. Istnieje kilka metod na usuwanie z nich taniny. Najłatwiejsza polega na moczeniu żołędzi w ługu (wodnym roztworze popiołu) z drzew liściastych, najlepiej lipy (wystarczy kilka łyżek popiołu na niewielki garnek z żołędziami). Kolejność postępowania jest dowolna. Żołędzie po ugotowaniu i wyługowaniu mają mało wyrazisty smak, trochę zbliżony do gotowanego zboża . Mogą stanowić jednak podstawę różnych potraw.

Do celów leczniczych zbiera się wiosną korę z młodych pni i gałęzi drzew, wycinanych podczas przerzedzania lasów, bądź ze specjalnych upraw i suszy w suszarniach naturalnych w miejscach przewiewnych, w suszarni ogrzewanej lub na słońcu. Surowcem jest kora dębu - Cortex Quercus. Na stronie zewnętrznej powinna być gładka i lśniąca, lecz nie spękana i chropowata, gdyż wówczas zawiera mniej garbników.

Kora dębowa zawiera około 9, a niekiedy do 14,5% garbników pochodnych pirokatechiny i pirogalolu, kwasy fenolowe, jak galusowy i elagowy, flawonoidy, jak kwercetyna i kwercytryna, trójterpeny, jak frydelanol i frydelanon flobafeny i związki żywicowe oraz sole mineralne. Dębianki zawierają do 70% garbników, tworzących kompleks taniny, ponadto około 3% kwasu galusowego i do 2% kwasu ciągowego oraz inne związki.

Wyciągi z kory dębowej zawierają garbniki, które tworzą z białkami trwałe połączenia, nierozpuszczalne w wodzie. Po podaniu doustnym łączą się z białkowymi składnikami nabłonka jelitowego i powodują jego kurczenie się, nazywane działaniem ściągającym. Przy prawidłowej czynności przewodu pokarmowego garbniki przyjęte doustnie wywołują zaparcie, a przy biegunce przeciwdziałają rozrzedzeniu mas kałowych, odwodnieniu organizmu i nadmiernemu ubytkowi soli mineralnych z ustroju. Godny uwagi jest też korzystny wpływ garbników pirokatechinowych i samej katechiny na ściany włosowatych naczyń krwionośnych przewodu pokarmowego, polegający na zmniejszaniu ich przepuszczalności, osłabieniu przenikania osocza poza łożysko naczyń i hamowaniu mikrokrwawień z uszkodzonych włośniczek. Jest to zespół działań charakterystyczny dla związków z grupy witaminy P, np. rutyny. Garbniki wiążą się również z białkiem komórek drobnoustrojów, dzięki czemu działają bakteriobójczo lub hamują rozwój mikroorganizmów. Poza tym unieczynniają toksyny bakteryjne wytwarzane przez różne drobnoustroje chorobotwórcze. Dają również nierozpuszczalne osady z alkaloidami i solami metali ciężkich, co bywa czasem wykorzystywane w zatruciach tymi związkami.

Długotrwałe przyjmowanie wyciągów roślinnych obfitujących w garbniki jest niekorzystne, a nawet szkodliwe, ponieważ związki te unieczynniają witaminę B1 oraz wiążą sole żelaza, magnezu, wapnia, manganu, miedzi, kobaltu, cynku, selenu i inne, utrudniając lub uniemożliwiając ich przyswajanie. Przez bezpośrednie działanie na błonę śluzową jelit hamują resorpcję ważnych składników pokarmowych.

Wyciągi z samej kory dębowej stosuje się wewnętrznie tylko w sporadycznych przypadkach: w biegunkach nieswoistych, zatruciach pokarmowych oraz w podostrych i przewlekłych nieżytach żołądka i jelit. Niemal z reguły podaje się je z innymi ziołami o podobnym lub uzupełniającym się działaniu. Zewnętrznie stosuje się wyciągi z kory dębowej w zapaleniu jamy ustnej i gardła, w niezbyt rozległych oparzeniach I i II stopnia, odmrozinach, owrzodzeniu żylakowym, zapaleniu skóry, żylakach odbytu, egzemie, a nawet na małe rany i drobne krwawienia. Ponadto w postaci irygacji w upławach oraz do obmywań z zapaleniu i świądzie sromu, do nasiadówek przy świądzie i pęknięciu odbytu, lewatyw przy wrzodziejacym zapaleniu odbytnicy, a także do kąpieli w nadmiernym poceniu się i niektórych chorobach skórnych. Kora dębowa wchodzi w skład mieszanki ziołowej Vagosan (Herbapol), a wyciąg płynny do aerozolu Hemostin (Herbapol) oraz Sanofil (Herbapol). Tanina z dębianek tureckich (galasów dębowych) jest typowym związkiem garbnikowym. Drażni jednak przewód pokarmowy i uszkadza wątrobę. Rzadko bywa więc podawana wewnętrznie, natomiast w biegunce, nieżycie żołądka, małych krwawieniach oraz zatruciach pokarmowych stosuje się jej połączenie z białkiem (białczan taniny, tanalbina), działające łagodniej. Obecnie taninę podaje się przede wszystkim zewnętrznie w tych samych przypadkach, w których zaleca się wyciąg z kory dębowej. Z galasów sporządza się nalewkę - Tinctura Gallae, używaną zewnętrznie, np. do pędzlowania dziąseł, na drobne skaleczenia, a po rozcieńczeniu wodą - do płukania gardła przy anginie. Tanina oraz białczan taniny - Tanninum albuminatum  wchodzą w skład licznych preparatów krajowych używanych w lecznictwie.

Odwar z kory dębowej: 1 łyżkę rozdrobnionej kory zalać 1 szklanką wody i gotować 5 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Stosować do płukania w stanach zapalnych, nadżerkach i płytkich owrzodzeniach jamy ustnej, dziąseł i gardła, również w postaci okładów i przemywań na skórę zmienioną zapalnie z sączeniem i zmianami naskórka. Ponadto w oparzeniach I i II stopnia, obejmujących niewielką powierzchnię skóry. Do irygacji w upławach oraz zapaleniu sromu, pochwy i szyjki macicy odwar rozcieńczyć wodą o temp. 37°C w stosunku 1:1.

Kąpiel z kory dębowej: zalać 3-5 łyżek rozdrobnionej kory 2 l wody i gotować 5-10 min. Po 15-20 min przecedzić i wlać do wanny wypełnionej do 1/3 wodą o temp. 37°C. Stosować w zapaleniu skóry, infekcji bakteryjnej, grzybiczej lub drożdżakami. Czas kąpieli 10-15 min. Ten sam odwar po dodaniu 4 l wody służy do kąpieli nóg w przypadku nadmiernej potliwości oraz do nasiadówek w żylakach odbytu i kłykcinach.
Płyn przeciw odmrożeniom: rozpuścić 0,5 g taniny w 50 g spirytusu kamforowego. Używać do smarowania zaczerwienionych, odmrożonych części ciała. Celowe jest naświetlanie lampą kwarcową lub nagrzewanie miejsc odmrożonych.

Zioła przeciwbiegunkowe: zmieszać po 30 g kory dębowej i kłączy pięciornika (lub kłączy wężownika) oraz po 20 g kwiatów rumianku (lub kwiatów krwawnika) i liści maliny (lub czarnej porzeczki). Zalać 1 łyżkę mieszanki 2/3 szklanki wody i gotować powoli 10 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Wypić małymi łykami w biegunce bakteryjnej lub wywołanej zatruciem pokarmowym, czerwonce oraz gdy krew jest w kale.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Obserwuj przez e-mail

Formularz kontaktowy

Nazwa

E-mail *

Wiadomość *