niedziela, 12 czerwca 2016

Róża (wybrane gatunki)

Owoce wszystkich gatunków róż są jadalne, mają przyjemny kwaśny smak, są najbogatszym w strefie umiarkowanej źródłem witaminy C. W naszym kraju występuje dziko kilkanaście gatunków róż. Tworzą one często mieszańce międzygatunkowe, co utrudnia ich prawidłową identyfikację przez zarówno amatora, jak i specjalistów. Wszystkie gatunki można jednak użytkować w ten sam sposób.  Przed jedzeniem należy usunąć z ich wnętrza nasiona, otoczone warstwą włosków, które drażnią przewód pokarmowy. Zawierają dużo witaminy A oraz E, przypuszczalnie mają też działanie antyrakowe. Łatwo je suszyć i przechowywać przez zimę. Można z nich parzyć herbatkę, robić konfitury i wina. Cennym produktem żywnościowym są płatki róż, szczególnie tych, których kwiaty mają różowy kolor i przyjemny aromat. Używane są do nadziewania pączków, rogalików i innych produktów cukierniczych. Zbierając płatki należy odrywać i wyrzucać ich białe nasady - mają w większości gorzki smak. Młode pędy (odrosty) i liście są jadalne na surowo lub gotowane. Największe, a dzięki temu najłatwiejsze do zbierania, owoce ma róża pomarszczona, która jest często u nas sadzona i dziczejąca.

Róża francuska

Kwitnąca róża francuska, forma typowa.
Źródło wikipedia.
Róża francuska. Źródło wikipedia..
Krzew wysokości 30 - 150 cm. Kwiaty przeważnie pojedyncze, średnicy 6 - 7 cm, czerwone lub purpurowoczerwone, u podstawy od wewnątrz jaśniejsze, często prawie białawe. Kwiaty duże, pojedyncze, pięciopłatkowe, w ciemnoróżowym kolorze, charakteryzujące się silnym zapachem. Kielich o pierzastych działkach, mocno odgiętych w dół, szybko odpadający. Szyjki słupka nagie, lub nieco tylko owłosione. Szypułki kolczasto ogruczołowane. Listki tylko na brzegu ogruczolone, pierzasto-złożone, najczęściej 5-listkowe, o listkach szerokojajowatych, brzegiem gruczołkowato ząbkowanych. Wierzch ciemnozielony, pozornie skórzasty, spodem jaśniejszy, na nerwach delikatnie owłosione. Na kwitnących gałęziach liście często tylko 5 - listkowe. Owoce zwykle z gruczołkami, czasem również gładkie. Duża liczba niełupek powstaje w czerwonym, kulistopodłużnym owocu pozornym, powstającym z rozrośniętego dna kwiatowego. Rośnie na glebach gliniastych i ubogich w węglan wapnia, ciepłolubna. Rośnie na ciepłych, słonecznych zboczach w południowej Polsce, dość częsta na niżu i w niższych położeniach górskich. Jedna z form wyjściowych używanych w hodowli róż ogrodowych. Jeszcze w ubiegłym stuleciu uprawiano wiele odmian tego gatunku, które ogólnie stanowią grupę zwaną różami francuskimi, zalicza się je do najstarszych róż ogrodowych określanych jako "Róże historyczne".

Róża polna

Róża polna. Źródło atlas-roslin.pl.
Róża polna, niedojrzałe owoce. Źródło atlas-roslin.pl.
Krzew wysokości 1,5 - 2 metrów. Łodyga rozesłana, płożąca się, zwykle czerwonawo nabiegła, kolczasta. Kolce luźno ustawione, zakrzywione, prawie jednakowe. Kwiaty osadzone pojedynczo, średnicy 3 - 5 cm, o płatkach wciętych. Szypułki bardzo długie. Płatki białe, o długości 15–20 mm. Działki kielicha silnie pierzaste i gęsto orzęsione, po przekwitnięciu kwiatów odginają się w dół. Słupek ma szyjki nagie i wydłużone. Kwitnie w czerwcu. Liście pierzaste składają się 5 - 6 listków. Listki zielone, eliptyczne lub odwrotnie jajowate, długo na szczycie zaostrzone, u nasady klinowate, spodem ogruczolone, złożenie, drobno piłkowane. Owoce owalne, jajowate, czerwone, gładkie lub w nasadzie nieznacznie ogruczolone. Rośnie na przydrożach, przychaciach, płotach. Dość rzadka u nas na stanowiskach naturalnych. W przeciwieństwie do innych środkowoeuropejskich dzikich gatunków róż nie spotyka się jej w widnych zaroślach na otwartym terenie. Występuje częściej w bogatym podszycie krzewiastym w luźnych lasach, gdzie rośnie dobrze buk. Roślina wapieniolubna. 

Róża pomarszczona

Kwitnąca różą pomarszczona. Foto autor. Ustka,
zarośla na skraju wydm, czerwiec 2012.
Krzew o wysokości do 1,5 m. Wytwarza rozłogi, wskutek czego często tworzy gęste zarośla. Wszystkie pędy pokryte kolcami i owłosione. Wszystkie kolce są szczeciniaste, bardzo gęste i o bardzo zróżnicowanej wielkości i kształcie. Największe z nich są czasami sierpowato zagięte, najmniejsze igiełkowate. Liście nieparzysto-pierzaste. Są złożone z 5-7 grubych, ciemnozielonych listków, jajowato-eliptycznych, pod spodem owłosionych, często też ogruczolonych. Na górnej stronie są ciemnozielone, pomarszczone, nagie i lśniące. Posiada duże pięciopłatkowe, pojedyncze kwiaty, różowe lub różowo-czerwone (u uprawianych odmian także w innych kolorach). Przeważnie wyrastają po kilka na krótkich, ogruczolonych szypułkach. Działki kielicha są trwałe, krótsze od płatków korony, całobrzegie (czasami tylko zewnętrzne działki mają nieliczne i małe łatki). Po przekwitnięciu kwiatów pozostają wzniesione do góry. Zewnętrzne pręciki kilkakrotnie dłuższe od słupka. Tworzące pierścień miodniki są wzniesione. Owoce duże, kuliste, szkarłatnoczerwone. Rośnie na siedliskach ruderalnych, nadmorskich wydmach. Kwitnie od maja do czerwca.

Surowcem zielarskim są przede wszystkim dojrzałe owoce (Fructus Rosae).

Owocująca różą pomarszczona. Foto autor.
Ustka, przy promenadzie, lipiec 2011.
Szczególnie cennym surowcem leczniczym są jej owoce pozorne, będące niezwykle bogatym źródłem wysokoprzyswajalnego, naturalnego kwasu askorbinowego, czyli popularnej witaminy C. Badania nad zawartością witaminy C w owocach róży pomarszczonej wskazują, że jest ona aż 10 razy wyższa niż w owocach czarnej porzeczki, 20-30 razy wyższa niż w cytrynie, 100 razy wyższa niż w jabłkach i może wynosić niekiedy nawet aż 3000 mg. Dlatego już 1-3 owoce róży pomarszczonej pozwalają pokryć dziennie zapotrzebowanie dorosłego człowieka na tę witaminę! Ponadto w owocach róży pomarszczonej stwierdzono obecność innych witamin (witamin z grupy B: B1, B2, B6 witaminy A, K oraz E i PP), minerałów (tj. m. in.: potas, fosfor, magnez, siarka, sód, żelazo, wapń i chlor), cukrów (cukier inwertowany 10-12%), galaktolipidu (o działaniu przeciwzapalnym), pektyn, biflawonoidów (uelastyczniających naczynia krwionośne), antocyjanów, związków terpenowych (monoterpenów, triterpenów, seskwiterpenów), flawonoidów (pochodne kwercetyny i kemferolu, juglanina, awikularyna, hiperozyd, astragalina, tylirozyd, izokwercetyna), 0,03% olejku eterycznego (którego bogatym źródłem są płatki róży), karotenoidów (β-karoten, likopen), kwasów organicznych (kwas cytrynowy, jabłkowy) oraz garbników. Owoce róży pomarszczonej, z uwagi na podobny skład fitochemiczny, mają w lecznictwie zastosowanie zbliżone do owoców dzikiej róży (Rosa canina). Wykazują działanie ogólnie wzmacniające organizm (surowiec witaminowy), zwalczają infekcje w układzie trawiennym i łagodzą skutki kuracji antybiotykowych, wykazują właściwości ściągające, a także słabo rozkurczające w stanach spastycznych, żółciopędne i delikatnie moczopędne. Co więcej, obniżają gorączkę i pomagają usunąć toksyny z organizmu, zwiększają odporność i wzmacniają płuca, leczą przeziębienia i objawy grypowe, katar i nieżyty oskrzeli. Polecane są osobom przemęczonym, osłabionym, w trakcie rekonwalescencji, a także pomocniczo do stosowania w schorzeniach przewodu pokarmowego, wątroby oraz nerek. Wykazano, że posiadają również działanie przeciwartretyczne. Napar z płatków róży jest skuteczną płukanką przy bólu gardła, a woda różana likwiduje niedoskonałości cery: wypryski, trądzik i wągry, łagodzi pieczenie oczu i zmniejsza obrzęki powstałe wskutek zwichnięć oraz stłuczeń. Owoce róż są składnikiem wielu preparatów leczniczych, mieszanek ziołowych oraz suplementów diety rozpowszechnionych w aptekach m.in.: Cardiosan (stosowany w łagodnych dolegliwościach układu krążenia), czy Rosavit (stosowany w przeziębieniu i osłabieniu organizmu oraz stanach zwiększonego zapotrzebowania na witaminę C). Zawarty w owocach róży dzikiej i pomarszczonej galaktolipid jest związkiem, którego skuteczność w leczeniu stanów zwyrodnieniowych stawów została udowodniona przez duńskich naukowców. Dr Kaj Winther wykazał w badaniu za grupie pacjentów, że związek ten skutecznie łagodzi ból związany z chorobą poprzez hamowanie procesów zapalnych oraz działanie przeciwutleniające, a także poprawia ruchliwość objętych zwyrodnieniem stawów, przez co zwiększa sprawność chorych. Skuteczność galaktolipidu potwierdziły badania naukowców z Danii oraz Norwegii, w których łącznie uczestniczyło ponad 200 pacjentów cierpiących na choroby zwyrodnieniowe stawu biodrowego lub kolanowego. Jego działanie przeciwzapalne jest przez niektórych porównywane do działania imbiru, a nawet kwasu acetylosalicylowego. Doniesienia te wydają się być szczególnie istotne z uwagi, że choroby zwyrodnieniowe stawów polegające na rozwoju stanu zapalnego w stawach, (opuchlizna, zmniejszenie ruchliwości, ból stawów) i co za tym idzie na uszkodzeniu i stopniowym 


























































niszczeniu chrząstki stawowej stanowią jedną z najczęstszych przyczyn niepełnosprawności u osób starszych. Obecność w owocach róży pomarszczonej flawonoidów nadaje im właściwości lekko moczopędnych oraz antyoksydacyjnych (wymiatających wolne rodniki) i powoduje, że działają uszczelniająco i uelastyczniająco na ściany naczyń krwionośnych, co ma szczególne znaczenie w przypadku nadmiernej kruchości i przepuszczalności ścian naczyń krwionośnych (u osób starszych, cierpiących na żylaki kończyn, hemoroidy, ze skłonnością do opuchlizn). Ze względu na dużą zawartość witamin owoce róży dzikiej i pomarszczonej są polecane osobom w podeszłym wieku, a także młodym narażonym i podatnym na stres, w stanach osłabienia oraz kobietom ciężarnym i karmiącym piersią. Zaobserwowano także ich działanie przeciwwrzodowe oraz ochronne na błonę śluzową żołądka nawet u osób przewlekle pijących alkohol. Oleju z nasion róży dzikiej i pomarszczonej używa się w kosmetyce do pielęgnacji skóry, szczególnie cery wrażliwej, naczyniowej i skłonnej do podrażnień oraz jako składnika do produkcji kremów o działaniu zmiękczającym, oczyszczającym, regenerującym i wybielającym przebarwienia. Stosuje się go również do pielęgnacji suchych i zniszczonych włosów. Olejek różany jest natomiast z powodzeniem wykorzystywany do masażu i aromaterapii. Naukowcom udało się wyekstrahować z korzeni Rosa rugosa składnik nazywany z ang. „rosamultin” – glikozyd triterpenowy, który następnie badano pod kątem działania leczniczego w doświadczeniach laboratoryjnych na zwierzętach. Wykazano, że wyciągi metanolowe z korzeni róży pomarszczonej oraz wspomniany składnik rosamultin hamują hepatotoksyczny wpływ bromobenzenu na komórki wątroby szczurów (bromobenzen w warunkach doświadczalnych podaje się zwierzętom razem paszą w celu wywołania u nich modelowego uszkodzenia wątroby na drodze peroksydacji lipidów) oraz przywracają prawidłową funkcję enzymów wątrobowych. Naukowcy badając 12 różnych ekstraktów roślinnych wykazali również, że ekstrakty z korzenia Rosa rugosa działają hamująco na aktywność jednego z enzymów wirusa HIV-1, jakim jest proteaza. Z wynikami tych badań wiąże się obecnie ogromne nadzieje – naukowcy prowadzą kolejne doświadczenia w tym kierunku. 
Owocująca róża pomarszczona. Foto autor.
Ustka, wydmy, lipiec 2012.
Zbiór i suszenie: owoce zbiera się, gdy dojrzeją, ale jeszcze zanim zrobią się miękkie. Suszenie ich jest dość trudne; owoce trzeba rozdrobnić, przez pierwsze 10 min. należy trzymać je w temp. ok. 100 °C, by szybko zniszczyć enzymy rozkładające witaminę C, potem suszyć w temp. ok. 50-60 °C



Róża dzika 
Kwitnąca dzika róża. Foto autor. Zarośla na skraju lasu, 
Ustka, 2012.
Krzew o mocnym pniu, zrzucający liście na zimę, silnie i szeroko się rozgałęziający, wysokości około 3 – 5 metrów, w zwartych żywopłotach wplata się długimi pędami między gałęzie innych drzew, na ogół ma bardzo zmienny wygląd. Wszystkie gałązki są sierpowato wygięte, z kolcami zwróconymi do tyłu, łatwo się odłamującymi. Gatunek szybko rosnący. Liście skrętoległe, złożone, nieparzystopierzaste, długości około 7 – 12 cm, 5 – 7listkowe. Listki długości około 3 cm, szerokości do 2,5 cm, podłużnie owalne, zaostrzone, piłkowane, z wierzchu ciemnozielone, od spodu jaśniejsze, trochę pomarszczone, po obu stronach nagie. Ogonek zrośnięty z przylistkami, kolczasty. Kwiaty osadzone pojedynczo lub po kilka na krótkopędach, średnicy do 5 cm, lekko różowe, rzadziej czysto białe, o przyjemnym zapachu. Owocnie nagie, bez zaschniętych działek kielicha, długości do 2 cm, koralowo lub szkarłatnoczerwone. Kwitnie od maja do sierpnia, owoce dojrzewają od lipca. Gatunek światłożądny, głęboko się ukorzeniający, rośnie na umiarkowanie suchych glebach w zaroślach, na obrzeżach lasów i dróg. Owocnia jest owocem rzekomym, w którego powstaniu uczestniczą tkanki dna kwiatowego.  

Owocująca dzika róża. Źródło wikipedia.
Do celów leczniczych zbiera się w sierpniu i wrześniu przed pełnym dojrzeniem bardzo już soczyste i miękkie, czerwone owoce dzikiej róży i szybko suszy w suszarni ogrzewanej w przewiewie w temp. do 50°C. Otrzymuje się owoc róży dzikiej z nasionami – Fructus Rosae cum semine (syn. Fructus Cynosbati cum semine). Można również suszyć owoce róży bez nasion, po przekrojeniu owocni i odrzuceniu białawych orzeszków. Suszy się podobnie jak surowiec poprzedni. Otrzymuje się owoce róży bez nasion - Fructus Rosae sine semine (syn. Fructus Cynosbati sine semine).
Równowartościowy, a niekiedy lepszy surowiec otrzymuje się z innych gatunków róży, jak róża girlandowa - Rosa cinnamomea L. (zawiera do 10% witaminy C) i róża pomarszczona – Rosa rugosa Thunb. (do 6% witaminy C). W gospodarstwie domowym z płatków i owoców dzikiej róży sporządza się konfitury. Owoce służą ponadto do wyrobu wina domowego. 

Owoce dzikiej róży bez nasion zawierają do 1,8% witaminy C, a także kwasu dehydroaskorbowego, stanowiącego produkt utlenienia poprzedniego związku. Oprócz tego występują inne witaminy, zwłaszcza A, B1, B2, E, K, oraz czynniki zwane witaminą P, tj. bioflawonoidy. Spośród flawonoidów wykryto w owocach róży astragalinę, izokwercytrynę i tylirozyd. Są również karotenoidy (np. β-karoten, likopen i zeaksantyna), a ponadto garbniki, cukry (do 18%), pektyny (do 4%), kwasy organiczne (do 2%), w tym cytrynowy i jabłkowy (około 1,5%), prawie 0,03% olejku eterycznego i sole mineralne. Zawartość witaminy C spada bardzo znacznie w warunkach niewłaściwego suszenia i przechowywania owoców.

Owoc róży dzikiej jest surowcem witaminowym, bogatym w witaminę C oraz synergistycznie z nią działające flawonoidy (witamina P). Ponieważ organizm ludzki nie wytwarza witaminy C, konieczne jest dostarczenie jej z zewnątrz z pokarmami, a w razie potrzeby w postaci leków. Dzienne zapotrzebowanie dorosłego człowieka zdrowego wynosi średnio około 1 mg witaminy C na 1 kg wagi ciała, a u dzieci nieco więcej. Zapotrzebowanie na witaminę C wzrasta u kobiet w okresie ciąży oraz karmienia piersią. W czasie choroby, zwłaszcza z podwyższoną temperaturą ciała, zapotrzebowanie na witaminę C wzrasta 2- i 3-krotnie. Warto pamiętać, że naturalna witamina C w owocach i jarzynach jest aktywniejsza od syntetycznej, gdyż towarzyszące jej flawonoidy i kwasy organiczne chronią ją przed rozkładem. Syntetyczna witamina C w tabletkach jest wykorzystywana przez organizm tylko w 30 - 40% podanej dawki. Witamina C odgrywa bardzo istotną rolę w procesach utleniania i redukcji w organizmie człowieka. Ponadto wywiera hamujący wpływ na procesy starzenia się ustroju, postępujące zmiany miażdżycowe oraz niektóre zaburzenia trawienne. Działa korzystnie w chorobach zakaźnych, gruźlicy, a także w ciąży. Ze względu na zawartość wielu witamin owoce dzikiej róży można uważać za środek ogólnie wzmacniający. Wyciągi z owoców róży działają łagodnie rozkurczowo, a także słabo moczopędnie i żółciopędnie, co przypisuje się zawartym w owocach flawonoidom.

Przetwory z owoców dzikiej róży stosowane w zalecanych dawkach nie wywołują objawów szkodliwych.

Podaje się jako lek witaminowy w zakażeniach bakteryjnych prze biegających z wysoką gorączką, jak również w przypadkach, w których utrudnione jest wchłanianie witaminy C z pokarmów, np. w nieżytach żołądka i jelit, biegunkach, wrzodzie trawiennym żołądka oraz dwunastnicy i innych. Jako środek pomocniczy stosuje się wyciągi z owoców róży w niektórych chorobach wątroby, dróg żółciowych, nerek, przewodu pokarmowego, a także w stanach zapalnych drobnych naczyń krwionośnych skóry i wybroczynach oraz jako środek wzmacniający dla rekonwalescentów i dzieci. Ponadto zaleca się w leczeniu ran, oparzeń, blizn pooperacyjnych, wrzodu żołądka i dwunastnicy oraz owrzodzenia jelita grubego.
Witamina C ma korzystny wpływ na przebieg leczenia nowotworów, na ogólną odporność organizmu przez zwiększenie jego mechanizmów obronnych, zwłaszcza u dzieci, osób starszych, rekonwalescentów i kobiet w ciąży oraz matek karmiących. Znane jest też działanie zapobiegawcze witaminy C w grypie i w tzw. chorobie z przeziębienia oraz łagodzące przebieg  tych chorób i skracające czas ich trwania pod warunkiem regularnego przyjmowania odpowiednio wysokich dawek witaminy C (około 1 g dziennie, co równa się 5 tabletkom witaminy C po 0,2 g). Dostatecznie wysoki poziom witaminy C w organizmie chroni przed zatruciem różnymi lekami, substancjami szkodliwymi zawartymi w powietrzu, wodzie i pożywieniu. Bardzo cenną zaletą tej witaminy jest hamowanie tworzenia się w przewodzie pokarmowym tzw. nitrozoamin, które są związkami rakotwórczymi, powstającymi w przewodzie pokarmowym w wyniku spożywania warzyw uprawianych z dużym nadmiarem nawozów azotowych.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Obserwuj przez e-mail

Formularz kontaktowy

Nazwa

E-mail *

Wiadomość *