poniedziałek, 13 czerwca 2016

Sosna (S. zwyczajna, kosodrzewina)

Sosna zwyczajna
Las sosnowo - brzozowy na wydmach.
Foto autor. Ustka, kwiecień 2009.

Drzewo wiecznie zielone, wysokości do 30 m. Korona u młodych drzew regularnie stożkowata z wysnukłym wierzchołkiem, u starych - szeroka parasolowata, nieregularnie podzielona, luźna. Pień bardzo długi, ponieważ done gałęzie usychają i odpadają, przeważnie także trochę skrzywiony lub wygięty. Młode gałązki żółtawozielone. Kora na starych gałęziach czerwonawobrązowa, na pniu podzielona grubymi, podłużnymi, szaroczarnymi bruzdami na różowoszare fragmenty, złuszczające się płatami. Po dwie igły na krótkopędach z czarniawymi łuskami, na końcach gałązek kiściasto skupione, długości 3 - 8 cm, grubości do 2 mm, sztywne, na szczycie zaostrzone, często skręcone, na przekroju poprzecznym półkoliste, matowozielone do szarozielonych lub lekko niebieskie. Żyją około 5 lat. Gatunek jednopienny. Kwiaty męskie wyrastają u nasady pędu rocznego, podczas pylenia jasnożółte. Żeńskie kwiatostany na końcach młodych długopędów, podłużnie owalne, czerwonawe. Dojrzałe szyszki krótkoszypułkowe, od nasady bocznie skrzywione, długości około 3 - 5 cm, otwarte grubości 3 - 5 cm. Kwitnie od maja do czerwca. Szyszki dojrzewają jesienią następnego roku. Lubi gleby piaszczyste. W Polsce na całym obszarze jest głównym gatunkiem leśnym. Żółtawe drewno jest cennym gatunkiem budowlanym i meblowym.  

Kosodrzewina, pokrój. Foto autor.
Ustka, wydmy, kwiecień 2009.
Sosna górska, syn. kosówka, kosodrzewina, sosna kosodrzewina

Owocujące pędy kosodrzewiny. Foto autor.
Ustka, wydmy, kwiecień 2009.
Krzew wiecznie zielony, o bardzo różnych formach, z jednym lub kilko pniami, albo drzewo wysokości do 20 m, wzniesione, o pojedynczym pniu. Młode gałązki zielonawe, później jasnobrązowe, nieowłosione. Kora na gałęziach i pniach o barwie czerwonawoszarej do brązowawoszarej, odrywa się trójkątnymi łuskami. Po dwie igły na krótkopędach, w długich brązowoszarych pochwach, długości około 3 - 8 cm, grubości do 3 mm, sztywne, na szczycie z dość długim, rogowatym  szpicem, proste lub sierpowato wygięte w stronę osi pędu, na kantach bardzo drobno piłkowane, na przekroju poprzecznym półkoliste, po obu stronach lśniące, ciemnozielone. Żyją około 10 lat, a nawet więcej. Gatunek jednopienny. Kwiaty męskie żółtawe, osadzone u nasady długopędów. Kwiatostany żeńskie po 2 - 4 poniżej szczytu długopędu, purpurowoczerwone. Niedojrzałe szyszki fioletowoczerwone, dojrzałe lśniące, jasnobrązowe, długości 2 - 5 cm, grubości do 2,5 cm, dość symetryczne. Kwitnie od maja do czerwca. Szyszki dojrzewają jesienią następnego roku. Występuje na glebach ubogich w składniki pokarmowe, skalistych lub kamienistych, w górach środkowej i południowej Europy, nad Bałtykiem na wydmach sadzona. 

Sosna (oba gatunki wykazują zbliżone działanie i dają równocenny surowiec) dostarcza wielu surowców leczniczych. Pod koniec zimy i bardzo wczesną wiosną zbiera się pączki, zanim zaczną pękać, i suszy w suszarniach ogrzewanych w temp. poniżej 35°C. Surowcem są pączki sosny - Gemmae Pini. Niekiedy zbiera się młode pędy wybijające z pączków w okresie wiosennym, mające długość do 5 cm. Suszy się podobnie jak pączki. Otrzymuje się młode pędy (wypustki) sosny - Turiones Pini. Zbiera się także w maju i czerwcu młode, niezdrewniałe,  tegoroczne szyszki z obu gatunków sosny. Przez odpowiednie nacinanie pni sosny uzyskuje się z ran balsam sosnowy, nazywany potocznie, choć nieprawidłowo, żywicą sosnową - Balsamum Pini silvestris (Terebinthina communis), z której przez destylację i rektyfikację otrzymuje się olejek terpentynowy - Oleum Terebinthinae. Pozostałość w kotle zestala się w temperaturze pokojowej i nosi nazwę kalafonii Colophonium. Z młodszych gałęzi sosny przy wyrębie lasu zdejmujecie korę i suszy w warunkach naturalnych. Otrzymuje się jako surowiec korę sosny - Cortex Pini silvestris. Przez destylację z parą wodną młodych wierzchołków oraz świeżego igliwia sosnowego uzyskuje się eteryczny olejek sosnowy - Oleum Pini silvestris. Przez suchą destylację drewna sosnowego otrzymuje się dziegieć sosnowy - Pix liquida Pini. Pączki i szczyty pędów sosny można zbierać tylko w porozumieniu z władzami leśnymi, a korę i balsam sosnowy wyłącznie z drzew przeznaczonych na wyrąb. Drewno sosnowe jest cennym materiałem budowlanym i meblarskim. Bursztyn -Succinum, jest stwardniałą żywicą pochodzącą z żyjących w oligocenie (około 30 milionów lat temu) drzew iglastych. Jeden z tych gatunków paleobotanik H. Conwentz nazwał sosną bursztynową - Pinus succinifera Gon.

W pączku sosny znajduje się około 0,4% olejku eterycznego (zawierającego α- i β-pinen, limonen i borneol), ponadto żywice, związki gorzkie, garbniki i witamina C. Podobne związki zawierają młode pędy sosny. W korze sosnowej znaleziono 3,6-6,3% garbników skondensowanych, kwasy polifenolowe, jak ferulowy, galusowy, chlorogenowy i kawowy, oraz bardzo mało olejku eterycznego (do 0,05%), a ponadto do 1,8% związków cukrowych. Jest ona źródłem garbników wykorzystywa-
nych w przemyśle farmaceutycznym. Olejek terpentynowy zawiera do 96% α- i β-pinenu, kamień, karen i cymen. Kalafonia składa się z dwuterpenowych kwasów żywicznych, jak kwas abietynowy i β-pimarowy, substancji gorzkich i śladów olejku eterycznego. Składnik olejku terpentynowego, α-pinen, jest bardzo ważnym produktem wyjściowym w syntezie związków zapachowych, jak terpineol, octan ter pinylu, octan mentanylu, octan izobornylu oraz linalol i geraniol, a także w syntezie kamfory syntetycznej, stosowanej w lecznictwie i przemyśle chemicznym. β-pinen daje mircen, linalol i jego estry, a także kamforę syntetyczną. Olejek sosnowy składa się z mieszaniny α- i β-pinenu, borneolu i jego estru octowego, limonenu, dwupentenu i felandrenu. Dziegieć sosnowy zawiera różne związki fenolowe (m.in. gwajakol, krezol, pirokatechol), węglowodory aromatyczne i kwasy żywiczne. Skład chemiczny bursztynu nie jest dotąd dokładnie znany. Przy suchej destylacji opiłków bursztynowych w temp. 350-400°C otrzymuje się brunatny, oleisty, rozpuszczalny w alkoholu destylat (do 20%), zawierający mieszaninę węglowodorów terpenowych oraz wydzielający się w postaci kryształów kwas bursztynowy (3-8%). W retorcie pozostaje około 60% łatwo topliwej i dobrze rozpuszczalnej w rozpuszczalnikach organicznych kalafonii bursztynowej, używanej dawniej do wyrobu cennych i trwałych lakierów bursztynowych.

Pączki i pędy sosny mają działanie wykrztuśne. gdyż pobudzają czynności wydzielnicze błon  luzowych górnych dróg oddechowych, a także wzmagają ruch nabłonka rzęskowego. Działają również łagodnie odkażająco, gdyż hamują rozwój lub niszczą drobnoustroje zalegające w gardle i jamie ustnej. Ponadto wywierają łagodne działanie moczopędne, a w niektórych chorobach skórnych - antyseptyczne. Olejek sosnowy działa wykrztuśnie, bakteriobójczo i rozkurczowo. Olejek terpentynowy, podany zewnętrznie, łagodnie rozgrzewa i rumieni skórę oraz działa słabo odkażająco. Dobrze wchłania się przez skórę i ułatwia resorpcję rozpuszczonych w nim związków. Drażni silnie błony śluzowe, dlatego doustnie nie bywa stosowany, natomiast wyizolowane z niego pineny podane doustnie działają żółciopędnie. Kalafonia służy do wyrobu maści i plastrów jako składnik poprawiający ich konsystencję oraz przyczepność do skóry. Dziegieć sosnowy działa odkażająco i przeciwgrzybiczo. Wchodzi w skład maści siarkowej złożonej, zwanej też maścią Wilkinsona, stosowanej w chorobach skórnych i przy świerzbie. Dziegieć odznacza się nieprzyjemnym zapachem i ostatnio jest rzadko stosowany wlecznictwie.

Preparaty sosnowe zastosowane w zalecanych dawkach nie wywołują działania szkodliwego. Wyjątkiem jest dziegieć sosnowy, który drażni nieco skórę i wchłania się częściowo, wywołując niekiedy podrażnienia nerek po zastosowaniu na dużej powierzchni ciała.

Przetwory z pączków i szczytów sosny znajdują zastosowanie doustne w różnych stanach nieżytowych górnych dróg oddechowych z towarzyszącą chrypką, kaszlem oraz stanem zapalnym i bólem gardła, głównie u dzieci, młodzieży i osób w wieku podeszłym. Czasem podaje się jako środek łagodnie moczopędny i napotny, a nawet witaminizujący (wit. C). Wyciąg płynny z pączków sosny wchodzi w skład syropu sosnowego złożonego - Sirupus Pini compositus (Herbapol). Odwary z pączków lub szczytów sosny służą zewnętrznie do kąpieli ogólnie wzmacniających oraz w niektórych chorobach skórnych. W handlu znajdują się gotowe preparaty w postaci szyszek do kąpieli, zawierające wyciąg i olejek eteryczny z pączków sosny. Olejek sosnowy stosuje się zewnętrznie do inhalacji w schorzeniach górnych dróg oddechowych, a zwłaszcza w nieżycie gardła i oskrzeli, stanach astmatycznych i kaszlu. Ponadto do kąpieli odkażających i uspokajających w nadwrażliwości nerwowej, bezsenności oraz niektórych chorobach skórnych,  odmrozinach, sinicy goleni i rąk, a także owrzodzeniach żylakowych. Zalecany jest też do wcierań rozgrzewających w bólach reumatycznych i nerwobólach, najczęściej w preparatach złożonych. Olejek ten wchodzi w skład maści Capsiplex (Herbapol) oraz mazidła Linimentum Capsici compositum (Herbapol), używanych w stanach zapalnych, bólach gośćcowych i nerwobólach. Wewnętrznie, w bardzo małych dawkach, stosowany jest jako lek moczopędny, wyłącznie w mieszaninie z innymi środkami o podobnym działaniu. Olejek ten wchodzi w skład pasty Fitolizyna (Herbapol), zalecanej w kamicy moczowej. Olejek terpentynowy stosuje się zewnętrznie jako środek drażniący skórę i przeciwbólowy w bólach gośćcowych i nerwobólach. Wchodzi w skład maści Capsiderm i emulsji Capsigel produkowanych przez Herbapol. Izolowana z olejku terpentynowego mieszanina pinenów, które mogą być podawane doustnie, gdyż prawie nie drażnią błon śluzowych przewodu pokarmowego i miąższu nerek, była składnikiem kropli Terpinex (Herbapol) o własnościach moczopędnych i przeciwbakteryjnych oraz kropli Terpichol (Herbapol), które działały żółciopędnie i przeciwskurczowo. Dziegieć sosnowy ma zastosowanie w grzybicach skóry, liszajach i łojotoku. Wchodzi w skład maści siarkowej złożonej, używanej w chorobach skóry przebiegających z nasilonym swędzeniem, m.in. przy świerzbie. W roztworach spirytusowych używany do płynów zapobiegających wypadaniu włosów na tle łojotokowym. Bursztyn służy do otrzymywania spirytusu bursztynowego do wcierań w bólach reumatycznych, także jako środek uspokajający.

Odwar z pączków sosny: 1/2 łyżki pączków zalać 1 szklanką wody gorącej i gotować łagodnie pod przykryciem 3-5 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1-3 łyżki 2-4 razy dziennie po jedzeniu jako środek wykrztuśny. Odwar z 1/2 łyżki pączków sosny na 2 szklanki wody gorącej, sporządzony jak wyżej, pić 3 razy dziennie między posiłkami po 1/2-2/3 szklanki jako środek nieznacznie moczopędny. 

Syrop z pączków sosny: świeże pączki sosnowe, zebrane późną jesienią lub wczesną wiosną, przeciąć na połowę i ułożyć warstwami w słoiku, przesypując obficie cukrem. Pozostawić na 2-3 tygodnie w temperaturze pokojowej, aż puszczą sok. Wówczas wymieszać i zostawić na 1-2 tygodnie. Stosować po 1 łyżeczce kilka razy dziennie po jedzeniu w nieżycie jamy ustnej, gardła, krtani, połączonym z kaszlem i utrudnionym odkrztuszaniem. Działa skutecznie u dzieci i dorosłych. Pozostałe w słoiku pączki zalać 3-4 szklankami wody przegotowanej i ostudzonej i pozostawić na 1-2 godz. Otrzymuje się przyjemny, orzeźwiający napój. 
W analogiczny sposób otrzymuje się syrop z młodych szyszek, jednorocznych, zebranych w maju - czerwcu, gdy jeszcze nie są zdrewniałe. Szyszki zasypuje cukrem się pokrojone. Pozostawić na 2-3 tygodnie w temperaturze pokojowej, aż puszczą sok. Wówczas wymieszać i zostawić na 1-2 tygodnie. Stosować po 1 łyżeczce kilka razy dziennie po jedzeniu w nieżycie jamy ustnej, gardła, krtani, połączonym z kaszlem i utrudnionym odkrztuszaniem. Działa skutecznie u dzieci i dorosłych. Pozostałe w słoiku szyszki zalać 3-4 szklankami wody przegotowanej i ostudzonej i pozostawić na 1-2 godz. Otrzymuje się przyjemny, orzeźwiający napój. Pozostałe szyszki można także jeść jak cukierki. Mi osobiście bardzo smakują.
Syrop sosnowy złożony, Sirupus Pini compositus (Herbapol): dorosłym podawać 3-4 razy dziennie po 1 łyżce po jedzeniu w stanach nieżytowych górnych dróg oddechowych i kaszlu, dzieciom - 3 razy dziennie po 1 łyżeczce po jedzeniu.
Kąpiel sosnowa wzmacniająca: kilkanaście młodych pędów sosny lub 2-3 garście igliwia, pozostających przy wyrębie lasu, zalać w garnku 2-3 l wody, przykryć i gotować na małym ogniu 10 min. Odstawić na 15 min i przecedzić do wanny wypełnionej do 1/3 objętości wodą o temp. około 37°C. Czas kąpieli 10-20 min. Kąpiel działa pobudzająco na krążenie krwi w naczyniach obwodowych, nieco moczopędnie i uspokajająco. Zmniejsza także bóle reumatyczne oraz spowodowane zapaleniem nerwów i ich zakończeń.
Kąpiel o podobnym działaniu można sporządzić z 1-2 łyżek olejku sosnowego (Oleum Pini silvestris), zmieszanego z 3-4 łyżkami płynnego szamponu na 1/3 wanny wody. Osoby uczulone na olejek sosnowy nie mogą brać tej kąpieli.

Spirytus bursztynowy: 1 łyżkę drobnych kawałków naturalnego bursztynu, uprzednio nie przetapianego, obmyć w wodzie, przenieść do małego słoika i zalać 1/2 szklanki spirytusu. Zamknąć i pozostawić w temperaturze pokojowej na 10 dni, często wstrząsając. Otrzymuje się bardzo jasnosłomkowy wyciąg służący do użytku zewnętrznego. Pozostający, nie rozpuszczony bursztyn można kilkakrotnie zalewać nowymi porcjami spirytusu. Nacieranie spirytusem bursztynowym bolących miejsc działa łagodząco w gośćcu stawowym i mięśniowym, mało nasilonych nerwobólach, kurczach mięśni i nużliwości mięśni. Obustronne smarowanie skroni łagodzi ból głowy.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Obserwuj przez e-mail

Formularz kontaktowy

Nazwa

E-mail *

Wiadomość *